Hoe je iets moois kunt doen met maaisel

Een corridor in het kantoor van Waterschap De Dommel wás een energieslurper. Nu is het een biobased wand met zonnepanelen die energie oplevert, het binnenklimaat verbetert en CO2 vastlegt, doordat de panelen zijn gemaakt van het eigen maaisel. ‘Je kunt zoveel moois doen met maaisel’, zegt Annelies Balkema van De Dommel. Zij vertelt hoe een geactualiseerde verwaardingsmatrix daarbij kan helpen. 

Maaisel kent weinig geheimen voor Annelies Balkema. Al tien jaar zet zij zich bij waterschap De Dommel in Midden-Brabant in voor innovatie in het watersysteem en de bodem. Bovendien is zij vanuit de Energie- en Grondstoffenfabriek (EFGF) trekker van de Werkgroep Maaisel. In die werkgroep kijken de waterschappen, samen met Rijkswaterstaat, Staatsbosbeheer en andere terreinbeherende organisaties, hoe je maaisel kunt inzetten als grondstof voor de circulaire economie, waarin producten en grondstoffen opnieuw gebruikt worden en er geen afval meer is.

Laten liggen of composteren

Elk waterschap heeft maaisel: vaak grote hoeveelheden kruiden en grassen, waterplanten en houtsnippers die gemaaid worden uit watergangen en van oevers. Wat doen ze daar op dit moment mee? ‘Dat is verschillend’, zegt Annelies. ‘Het eenvoudigst is om het op de kant te laten liggen. Dat gebeurt vrij veel. Het maaisel kan dan gaan rotten, waardoor nutriënten uitspoelen in de waterloop. Waterschappen werken samen met agrariërs in de buurt in een kleine kringloop. Dat betekent dat de boeren het maaisel gebruiken als bodemverbeteraar. Daar hebben zowel het waterschap als de boer baat bij: de bodem krijgt een betere sponswerking, het land wordt vruchtbaarder én het is goed voor de bodembiodiversiteit.’ Soms wordt maaisel afgevoerd om er compost van te laten maken. Annelies: ‘Dat is ook een goede oplossing, maar het is wel duurder en vraagt meer transportbewegingen.’ 

Waardevolle duurzame grondstof

Al met al is het maaien een telkens terugkerende activiteit voor de waterschappen en ook nog een behoorlijke kostenpost. Alle reden dus om te onderzoeken wat je nog meer kunt doen om maaisel op een efficiënte en duurzame manier zo goed mogelijk te benutten, zegt Annelies. ‘Daarom kijken we samen hoe we het kunnen inzetten als waardevolle grondstof voor duurzame producten.’ In 2019 maakte de Werkgroep Maaisel een verwaardingsmatrix, die een overzicht geeft van de verwaardingsroutes en zo helpt daar keuzes in te maken. Maar intussen sloot de invulling van de matrix niet meer aan bij de huidige stand van de techniek en de praktijk. Daarom is de matrix recent geactualiseerd en aangepast aan nieuwe inzichten, technologieën en marktomstandigheden. 

Verwaardingsmatrix als afwegingskader

De vernieuwde matrix en het bijbehorende rapport bieden een afwegingskader met twaalf criteria, licht Annelies toe. ‘Zo kun je voor verschillende toepassingen van maaisel – bijvoorbeeld in bouwmateriaal, veevoer of bodemverbeteraar – technieken met elkaar vergelijken op basis van technische, economische en beleidsmatige criteria. Aan de hand daarvan kun je een keuze maken voor een toepassing die past bij wat jouw organisatie belangrijk vindt. In Midden-Brabant hebben wij bijvoorbeeld met droogte te maken. Voor ons is dus het verbeteren van de sponswerking in de bodem belangrijk. Maar je kunt ook kiezen voor een toepassing en een techniek die goed scoort op vermindering van CO2-uitstoot. Bijvoorbeeld bouwmateriaal, zoals biocomposiet, als oeverbeschoeiing. Of maaisel als veevoer: dit kan door het laten afgrazen van oevers met schapen. En je kunt maaisel vergisten tot biogas voor energiewinning.’ 

Beter binnenklimaat met bermgras

Er zijn al mooie voorbeelden van de inzet van maaisel als duurzame grondstof, zegt Annelies. Zoals een renovatieproject op het hoofdkantoor van De Dommel in Boxtel. ‘Een deel van ons gebouw - de corridor – had een onaangenaam binnenklimaat. In de zomer was het er te heet en in de winter te koud. Dat zorgde ook voor hoge energiekosten. We zochten naar een oplossing die beter zou zijn voor de mens, de omgeving en het klimaat. Zo is er een biobased muur ontworpen, met aan de binnenkant platen van bermgras van ons eigen maaisel. Aan de buitenkant zijn zonnepanelen geplaatst. De muur wekt nu zelf energie op, is volledig natuurlijk en biobased, verbetert de akoestiek en draagt ook nog eens bij aan een gezond binnenklimaat.’ 

Ook in het ecodorp waar Annelies woont, is in het Dorpshuis maaisel ingeblazen als isolatiemateriaal en zijn er wanden geïsoleerd met circulaire myceliumplaten. Die zijn gemaakt van maaisel waar oesterzwammen op zijn gekweekt. ‘Het mycelium – de schimmeldraden van de oesterzwammen – groeien en binden het geheel tot een materiaal waar je op een natuurlijke manier isolatieplaten van kunt maken’, legt Annelies uit. ‘En ook van natte teelten, zoals riet en lisdodde, valt goed isolatiemateriaal te maken. In Het Dommelcafé staan tafels met bladen van lisdodde.’ Annelies ziet daarnaast mogelijkheden voor maaisel als basis voor duurzame energieopwekking of voor natuurlijke afvalwaterzuivering. ‘In dat laatste geval’, zegt zij, ‘maak je van reststoffen zoals houtsnippers via pyrolyse (hoge druk en verhitting) actieve kool, die bij-voorbeeld kan helpen medicijnresten uit afvalwater te zuiveren.’ 

Anders maaien

Mogelijkheden te over dus. ‘Je kunt zoveel moois doen met maaisel’, lacht Annelies. Zij wijst op de rol van waterschappen en andere overheden: zij kunnen ook als ‘launching customer’ optreden door maaisel op een circulaire manier in hun eigen organisatie in te zetten, zoals De Dommel dat doet. ‘Daarmee stimuleer je anderen om je voorbeeld te volgen’, zegt Annelies. De verwaardingsmatrix kan daarbij behulpzaam zijn. Dat is ook nodig, aldus Annelies. ‘Allerlei ontwikkelingen, zoals klimaatverandering en de wens biodiversiteit te versterken, maken dat we anders gaan maaien en de manieren waarop we dat altijd hebben gedaan, moeten herzien. Ook de nieuwste gedragscode van de Unie van Waterschappen legt de nadruk op ecologisch beheer en onderhoud om de biodiversiteit te verbeteren. Daarnaast is er de discussie over de einde-afvalstatus van maaisel. Of maaisel wel of niet onder afval valt, bepaalt mede wat je ermee kunt doen. Daar is nog geen eenduidig landelijk beleid voor, waardoor de interpretatie van regels per regio en provincie verschilt.’

Deel je ervaringen!

De verwaardingsmatrix wijst de weg in al die situaties en maakt het mogelijk voor je eigen waterschap te bepalen welke circulaire ‘verwaardingsroute’ voor maaisel de meest passende is. Annelies raadt alle waterschappen dan ook aan er actief gebruik van te maken. ‘Je kunt ermee onderbouwen voor je bestuur wat goede opties zijn voor jouw waterschap en je kunt de matrix gebruiken bij aanbestedingen. Het is een handig hulpmiddel om te kijken hoe je iets moois kunt doen met maaisel, op een manier die past bij de ambities en mogelijkheden van jouw waterschap. De Energie- en Grondstoffenfabriek denkt daarin graag met je mee. En we vinden het leuk als gebruikers van de matrix hun ervaringen met ons delen!’ 

Fotobijschrift: boomrooster van biocomposiet met maaisel.

Meer informatie